Trzy szkoły sycylijskich pupi

Jedna sztuka, dwie główne szkoły

UNESCO opisuje dwie główne szkoły sycylijskie, palermitańską i katanijską, jako wyróżniające się przede wszystkim rozmiarem i kształtem lalek, sposobem ich animowania oraz różnorodnością malowanych dekoracji. Obie wystawiają ten sam świat paladynów i Saracenów, a obie ubierają swoich wojowników w prawdziwe zbroje, bogato zdobione i cyzelowane. Trzecia tradycja zakorzeniła się w Neapolu i południowych Włoszech. Wiedza o tym, którą szkołę oglądasz, pomaga zrozumieć, dlaczego bitwy wyglądają tak, jak wyglądają.

Katania i wschód

Styl kataniański to tradycja wschodniej Sycylii, obejmująca prowincje Katania, Mesyna i Syrakuzy. Jego marionetki mają wyściełane ramy, które czynią je cięższymi, zwykle mierzą od 110 do 130 cm wzrostu i mogą ważyć około 30 kilogramów. Ich nogi się nie zginają, co pozwala ciężarowi spoczywać na scenie, a wojownicy zazwyczaj trzymają miecz w prawej ręce. Animatorzy pracują z podwyższonego pomostu za dekoracją, dzięki czemu scena jest szeroka, ale płytka, a osoby mówiące za kulisami użyczają postaciom głosu.

Palermo i zachód

Na zachodniej Sycylii marionetki są mniejsze, mają około 90 cm wzrostu i ważą od 5 do 10 kilogramów. Ich kolana są przegubowe, a drut przeprowadzony przez prawą dłoń pozwala im dobywać i chować miecz. Lalkarze stoją w kulisach po bokach, na tym samym poziomie co marionetki, co sprawia, że scena jest głębsza niż szersza. Mistrz lalkarz reżyseruje przedstawienie, animuje marionetki i użycza głosu każdej postaci, w tym żeńskim, a także tworzy efekty dźwiękowe i świetlne.

Syrakuzański wariant

Syrakuzy należą do tradycji wschodniej, ale mają własny rys. W zabytkowych teatrach Syrakuz marionetki są podobne do kataniańskich pod względem rozmiaru, wagi, sposobu animacji i repertuaru, ale ich nogi mają przegub w kolanie. W Syrakuzach działa teatr lalek wystawiający Operę dei Pupi, a włoska Wikipedia w haśle poświęconym Ortigii umieszcza mały teatr lalek w historycznym centrum wyspy. To żywa sztuka, nie tylko muzealny eksponat.

Plakaty, muzyka i długi cykl

Kompanie pupi reklamowały się malowanymi plakatami zwanymi cartelli. W Katanii malowano je temperą na papierze pakowym i przedstawiały główną scenę wieczornego odcinka; palermitańskie dzielono na kraty, zwykle osiem, z których każda była odcinkiem długiego cyklu, z arkuszem oznaczonym na dany wieczór. Muzyka również się różni: Katania miała niegdyś małą orkiestrę ze szarpanymi strunami, obecnie często używa się muzyki nagranej; w Palermo pod koniec XIX wieku skrzypce ustąpiły miejsca katarynce.

Trudne czasy i przetrwanie

Sztuka ta niejednokrotnie była bliska zniknięcia. Jej upadek dostrzeżono już pod koniec XIX wieku; kino zaszkodziło jej w latach 30.; a boom gospodarczy lat 50. i 60. wyludnił stare dzielnice, które zapełniały teatry. UNESCO nazywa Operę dei Pupi jedynym przykładem nieprzerwanej tradycji tego rodzaju teatru i w 2008 roku wpisało ją na listę żywego dziedzictwa ludzkości.

Gdzie zobaczyć stare marionetki

Jeśli spektakl pozostawia niedosyt, założone w 1975 roku Międzynarodowe Muzeum Lalek Antonia Pasqualino w Palermo gromadzi ponad 5000 eksponatów z całego świata oraz największą i najkompletniejszą kolekcję sycylijskich pupi z Palermo, Katanii i Neapolu. Mniejsze zbiory można oglądać w różnych zakątkach Sycylii. Zestawienie obok siebie lalek obu szkół to najszybszy sposób, by zrozumieć, jak bardzo się różnią.

Czytaj dalej: Kto jest kim wśród paladynów