Wie is wie onder de paladijnen

Waar de verhalen vandaan komen

Het Matter van Frankrijk, ook wel de Karolingische cyclus genoemd, is het geheel van middeleeuwse legenden over Karel de Grote en zijn paladijnen, ontstaan uit de Oudfranse chansons de geste. De paladijnen, of Twaalf Pairs, waren de voornaamste ridders van zijn hof, en hun namen verschillen van bron tot bron, hoewel Roland altijd hun aanvoerder is. Italiaanse dichters bewerkten de cyclus later met meer fantasie en meer romantiek: Boiardo's Orlando innamorato en Ariosto's Orlando furioso. De Siciliaanse poppentheaters putten uit die gedichten, via een prozahervertelling die vanaf 1858 in afleveringen verscheen.

Karel de Grote en Orlando

Karel de Grote is de gekroonde keizer die de christelijke ridders dienen; de historische Karel werd in 800 in Rome tot keizer gekroond. Zijn grote kampioen is Orlando, de Italiaanse Roland. De historische Roland sneuvelde in 778 bij de pas van Roncevaux, en het Roelantslied verhaalt van zijn heldendood aldaar. De legende tooit hem met het zwaard Durendal en de olifant, een hoorn. In Ariosto's gedicht stort zijn liefde voor Angelica hem in waanzin, de scène op de beschilderde pupi-poster die hier wordt getoond.

Rinaldo en Bradamante

Rinaldo, de Italiaanse Renaud de Montauban, begon als een van de Vier Zonen van Aymon, broers die een lange oorlog tegen Karel de Grote voerden nadat Renaud een van de neven van de keizer had gedood. Hij rijdt op Bayard, een betoverd paard, en in de Italiaanse gedichten is hij Orlando's neef en zijn rivaal om Angelica. Zijn zuster Bradamante is zelf een ridder: in het wit gekleed, met een wit schild en een magische lans die iedereen die zij raakt uit het zadel werpt. In Orlando furioso is zij het die Ruggiero uit de kerker van de tovenaar bevrijdt.

Angelica, Ruggiero en de liefdesknoop

Angelica arriveert aan het hof van Karel de Grote als een prinses uit Cathay en zet elke ridder ertoe aan om naar haar hand te dingen. Zij weet van hen weg te glippen, wordt door de Saraceense ridder Ruggiero van een zeemonster gered en trouwt uiteindelijk met Medoro, een gewone soldaat — het nieuws dat Orlando tot waanzin drijft. Ruggiero, in Afrika opgevoed door de tovenaar Atlante, vecht voor de Saracenen tot hij verliefd wordt op Bradamante, zich bekeert en met haar trouwt. Hun verhaal loopt van begin tot eind door Orlando furioso.

De Saraceense zijde

De Saracenen zijn de vijanden van de paladijnen, en de gedichten schenken hun prachtige koningen. Agramante, koning van Afrika, leidt de invasie van Frankrijk. Rodomonte, koning van Sarza en Algiers, beleagert Karel de Grote in Parijs en snoeft zo erg dat zijn naam het woord rodomontade werd; hij sterft in een duel met Ruggiero tijdens de bruiloft. Ferraù, een Saraceense ridder, is een andere vaste figuur uit de cyclus. Op het pupi-toneel hebben Saracenen scherpere gelaatstrekken, dragen zij broeken en tulbanden, en voeren zij halve manen en sterren op hun harnas.

Astolfo en de reis naar de Maan

Astolfo, de Engelse paladijn en neef van Orlando en Rinaldo, is de komische held van de cyclus. Hij bezit een gouden lans die tegenstanders uit het zadel werpt, een magische hoorn waarvan de stoot vijanden op de vlucht jaagt, en een toverboek met een alfabetische index. Wanneer Orlando zijn verstand verliest, gaat Astolfo op de hippogrief, het vliegende paard, op zoek naar een remedie, rijdt vervolgens op een vurige strijdwagen naar de Maan, waar alles wat op Aarde verloren gaat terechtkomt, en brengt Orlando's verstand terug in een fles. Zulke episoden zijn de reden waarom de cyclus nooit zonder stof zat.

Gano, de verrader

Elke cyclus heeft een schurk nodig, en deze heeft Gano di Maganza, de Italiaanse Ganelon. In het Roelandslied koestert hij wrok jegens zijn stiefzoon Roland en verraadt hij het leger van Karel de Grote aan de Saracenen, wat leidt tot de hinderlaag bij Roncevaux. Het verraad van het huis Maganza werd in Italië een begrip. Telkens wanneer Gano in het verhaal opduikt, is verraad zelden ver weg, en alleen al dat wetende vertelt je heel wat over een scène.

Hoe je ze op het toneel uit elkaar houdt

Christelijke ridders zijn gesneden met zachte, symmetrische gezichten, dragen een kort rokje over hun harnas en voeren hun familie-emblemen op helm, borstplaat en schild, zodat het publiek hen kan herkennen. Saracenen hebben meer uitgesproken trekken. Personages zonder harnas, zoals dames, bedienden en komische figuren, vormen een aparte groep. Let op de schilden: zodra je het embleem van Orlando of Rinaldo hebt herkend, kun je hen door elke veldslag volgen.

Lees verder: Poppen in het Italiaans: de moeite waard?